Чтение онлайн

На палях было пуста і ціха. Хмара, што стаяла на захадзе, цалкам згасла, толькі бледны залацісты водбліск, што выплываў з-пад яе, асвятляў небакрай. Недзе за ўзгоркам загрукатаў воз і змоўк удалечыні; ад вёскі далятаў сабачы брэх і глухі пошум людскога мурашніку, на ніводнай з дарог, што разыходзіліся ад крыжа ў чатыры канцы свету, не было відаць жывой душы, толькі ў канцы адной з іх разгарэліся чырванню дзверы кузні і азвалася адтуль некалькі ўдараў молата, якія голасна і працяжна паўтарыла рэха ў бліжэйшым гаі. Але потым некалькі доўгіх хвілін не абзываўся нават кавальскі молат, затое ў нізкіх вербах, што раслі пры дарозе, якая вяла да кузні, плаксіва заскуголіў ляляк. У людской грамадзе, што тоўпілася ля агню пры абымшэлым валуне насупраць крыжа, малады мужчынскі голас гучна і выразна прамовіў:

– Альбо гэта праўда?

Усе, нават паважны і засяроджаны ў сабе Пётра Дзюрдзя, азірнуліся на яго. Гэта сказаў высокі і ладны Клеменс.

– Што такое? што такое? што ты кажаш?
– застракатала Сцяпаніха.

– Альбо гэта праўда, што ведзьма на агонь прыйдзе?
– пераступаючы з нагі на нагу, паўтарыў хлопец.

На гэты раз усе кабеты шырока паадкрывалі раты, а Франька напаўголаса зноў заенчыла:

– Ай, Клеменс, Клеменс!

Але сівы, худы і нізкі Якуб Шышка ўрачыстым голасам адказаў:

– За дзядоў і прадзедаў нашых прыходзіла, то чаму ж бы і зараз не павінна была б прыйсці?

– А-л-е!
– паўтарыў хор галасоў.

Клеменс зноў пераступіў з нагі на нагу і не так смела, як раней, заўважыў:

– Можа, яе і зусім на свеце няма?

– Каго?
– заверашчала Сцяпаніха.

– А ведзьмы...
– ужо завагаўшыся, адказаў хлопец.

О! На гэты раз супраць такога ўжо зусім скрайняга сумнення выбухнула цэлая бура. Сцяпаніха, узяўшы рукі ў бокі, падскочыла да Клеменса.

– Ведзьмы няма?
– крычала.
– А чаму малако ў кароў прапала? Ці то я лгу, што прапала? Калі я лгу, то спытайся ў роднай маці, ці не прапала?.. І ў Сымона спытайся, і ў Якуба, і ўва ўсіх... Ой! бедная ж мая галовачка! Малака ў кароў і кроплі няма... дзіцяці ў губу нечага даць... а ён кажа, што ведзьмы няма... Ой, доля мая нешчаслівая! Ой, паскуднік ты, недавярак, гератык такі, што хай Пан Бог бароніць...

У гэты паток жаночай лаянкі і крыкаў Клеменс здолеў укінуць яшчэ некалькі слоў, здаецца, больш каб падражніць.

– Вядома! Суша такая, што хай Пан Бог бароніць, паша кепская, дык і малако прапала...

Але на гэты раз да сына звярнуўся сам Пётра Дзюрдзя, які свяшчэннадзенічаў у гэтым урачыстым акце, і лагодна з вялікай сур'ёзнасцю пачаў гаварыць:

– Годзе, Клеменс, калі нашыя дзяды і прадзеды ў гэта верылі, мусіць, гэта праўда. Не брашы дарма і чакай. Можа, Божы цуд з'явіцца для нас нягодных, і тая, што нам такую крыўду ўчыніла, прыйдзе на гэты агонь, запалены з асінавага дрэва, на якім павесіўся Юда, сабачая ягоная душа, што ў жыдоўскія рукі выдаў Пана нашага Езуса Хрыстуса. Аман.

Гэтай прамове адказала некалькі гучных уздыхаў, над якімі ўзвіўся прарэзлівы, вісклівы, зацяты голас Сцяпаніхі:

– А асінавае дрэва? Пэўна асінавае?

Але Якуб Шышка сцішыў неспакойную кабету, і зноў у грамадзе і наўкол яе запанавала ціша. У нізкіх вербах ля дарогі заенчыў ляляк, за некалькі крокаў ад людзей, што стаялі ля агню, слабы, змучаны дзіцячы голас паклікаў, плачучы:

– Та... та!

Ніхто на той голас беднай малечы не звярнуў увагі, апроч панурага Сцяпана, які азірнуўся, ступіў некалькі крокаў і з глухім сварлівым бурчаннем падняў з зямлі хлопчыка ў кашулі з выпучаным жыватом, апухлымі шчокамі, з пальцамі, засунутымі ў рот і блакітнымі вачыма, поўнымі слёз. Гэта быў ягоны і Разальчын сын, адзіны. З сярдзітым бурчаннем Сцяпан падняў яго з зямлі, але адразу ж моцна абхапіў рукамі і прыціснуў да грудзей, босыя ножкі яго, мокрыя ад вячэрняй расы, прыкрыў крысом сваёй світкі. Дзіця пахіліла на ягонае плячо ацяжэлую галаву і адразу ж заплюшчыла вочы. Ой, відаць, патрабавала яно, нязмерна патрабавала таго добрага, салодкага малака, якое ад кароў ягоных бацькоў адабрала злосная ведзьма!

Ціха і ціха! На полі і дарогах ні жывой душы. У кузні зноў чуецца стук молата, рэха паўтарае яго ў бліжэйшым гаі, агонь у ціхім паветры гарыць павольна, але ўсё вышэй. Пётра падкінуў яшчэ добрую вязанку дроў. Сцяпанісе не церпіцца спытацца зноў: «Ці асінавыя дровы? Ці сапраўды асінавыя?» Але яна трошкі баіцца Пётры і старога Шышкі, дык маўчыць і толькі нецярпліва абедзвюма рукамі камечыць свой фартух. Полымя ўзляцела высока, і бляск яго ўпаў на крыж, што стаіць насупраць, іскры залатым роем павіліся па ім усё вышэй і вышэй ажно да распяцця. Убачыўшы раптам крыж у залатым бляску, усе, без выключэння, пахілілі галовы і перажагналіся, павольна, набожна...

І тут за ўзгоркам на дарозе, якая вілася і знікала ў прасторах, пачулася яшчэ далёкая, але шырокая песня. Па сцішаных прасторах, па пустых палях, па задрамалым свеце гэты спеў плыў меладычна і шырока на далікатнай і смутнай ноце. Жаночы голас, што спяваў гэтую песню, быў моцны, чысты, голасна і выразна ляцелі ў прастору словы пра закаханых:

На тварах грамады, што стаяла каля агню, насупраць пазалочанага крыжа, адбіліся змяшаныя пачуцці задавальнення, жаху, але найбольш цікавасці.

Нават недаверлівы Клеменс шырока расплюшчыў вочы і ўзняў руку, каб перажагнацца яшчэ раз, але ад хвалявання затрымалася яна ў паветры.

– Ідзе, ужо ідзе!
– зашапталі кабеты.

Франька ад страху перад ведзьмай прысела да зямлі, але з усяе сілы трымалася рукамі за полы Клеменсавай світкі.

Нябачная жанчына, набліжаючыся, спявала далей:

На гэты раз тры Дзюрдзіхі адначасова пераглянуліся.

– Каваліха, ці што?
– шапнула Пётрава жонка.

– Але!
– прашаптала Сымоніха.
– Ніхто гэтак не спявае, толькі яна!

Сцяпаніху з ног да галавы працяла нервовая дрыготка, аднак, насуперак сваёй звычцы, яна нічога не сказала, толькі хутка са здзеклівым выразам у вачах, што загарэліся, як вугольчыкі, азірнулася на мужа. Дзіўна! Сцяпан так выцягнуў шыю і так увесь падаўся наперад, як быццам хацеў зазірнуць праз пагоркі і ўбачыць тую, чый голас толькі далятаў да ягоных вушэй. У адначассе ад напружанасці мускулаў цалкам разгладзілася цёмная скура на ягоным твары, і толькі лоб, зморшчаны і завялы, надаваў гэтаму твару выраз пакуты.

На вяршыні малога пагорка паказалася і хутка сышла з яе постаць кабеты, рысаў якой яшчэ нельга было распазнаць. Шпарка набліжаючыся, спявала яна сваю песню:

Раптам голас спявачкі абарваўся і змоўк. Апынулася яна за некалькі крокаў ад распаленага вогнішча і стала, як укапаная. У апошнім дзённым святле і бляску полымя яе постаць і твар пазначыліся са скульптурнай выразнасцю. Была яшчэ маладая, рослая і дужая. З-пад высока падаткнутай спадніцы былі відаць моцныя голыя ногі, што босымі ступнямі ніклі ў густой траве. Апрача сіняй спадніцы была на ёй толькі грубая кашуля, вялікі фартух у паскі, двума рагамі моцна прывязаны да пояса і так моцна напханы зёлкамі, што выбіваліся яны з яго на спадніцу, і, чапляючыся адна за другую, цягнуліся па зямлі. Гэта былі ліловы чабор і барункі, ружовая і белая канюшына, зоркападобныя рамонкі, блакітны палявы цыкорый. Апрача таго, у абедзвюх руках несла яна агромністы сноп раслін з цвёрдымі і доўгімі сцябламі: жоўтую дзіванну і снежны крываўнік. І быў гэты сноп такі вялікі, што закрываў усе яе грудзі і нават твар. Віднелася над ім толькі галава, злёгку прыкрытая чырвонай касынкай, з-пад якой з усіх бакоў на даматканую кашулю, загарэлую шыю і вузкі гладкі лоб выбіваліся кароткія пасмы цёмных кучаравых валасоў. Захінуты кветкамі і валасамі яе твар выглядаў звычайным і простым: загарэлы і румяны, з вішнёвымі вуснамі, выпуклымі шчочкамі і вясёлым кірпатым носікам. Прыгожылі яго толькі вялікія прадаўгаватыя вочы, бліскучыя шэрыя зрэнкі якіх, здавалася, гаварылі, смяяліся, песцілі і спявалі... Так і спынілася яна пад крыжам, асветленым вогнішчам. Так і стаяла: босая, з паружавелымі ад агню нагамі, з зёлкамі, што выпадалі з фартуха і снапом засланялі грудзі, са зблытанымі валасамі і вясёлым смелым позіркам. Першая фраза, якая зляцела з яе вуснаў, гучала трошкі здзіўлена і недарэчна: