Чтение онлайн

– А што? Бачыш, які я!

Але дзяўчына аж пабялела ад перапалоху і ўпілася сваімі спалоханымі вачмі ў Разальку. Іншыя кабеты адразу параскрывалі раты, а потым пачалі засыпаць пытаннямі Разальку. Яна са звыклай ёй жвавасцю звярнулася да Пётры.

– Хадзі, Пятрук, - паклікала, - табе скажу. Нікому не скажу, але табе скажу. Ты бацька, і адпомсціць за крыўду сына табе належыць.

Пётра ўстаў і за жанчынаю, што ўхапіла яго за руку, выйшаў у сені. Там у паўзмроку размаўлялі яны з паўгадзіны. У хаце ў гэты час панавала ціша. Будрачыха прыстаўляла гладыш, нібыта вялізную баньку, да жывата хворага. На дварэ пачуўся мужчынскі голас, што нецярпліва клікаў Разальку. Яна яму з сяней крыкліва адказала:

– Зараз, зараз!

Сцяпан з плугам, запрэжаным парай коней, затрымаўся перад хатай стрыечнага брата і, чакаючы жонку, страшна яе праклінаў. Толькі праз пятнаццаць хвілін Пётра вярнуўся ў хату, як было відаць, узрушаны і раззлаваны. Лоб ягоны наморшчыўся яшчэ больш, а звычайна лагодныя вочы сыпалі іскры з-пад насупленых і нахмураных брывоў. Напачатку, аднак, не сказаў нічога; сутулячыся і апусціўшы галаву, сеў на лаву, сплюнуў і прабурчаў:

– Згінь, прападзі, нячыстая сіла!

Потым уважліва зірнуў на сына і спытаўся:

– Клеменс! Ці піў ты нядаўна мёд з Франькай, Якубавай унучкай? Га? Піў ці не? Адказвай жа!

Хлопцу цяжка было адказаць на гэтае пытанне. Ён засаромеўся, увесь падбародак схаваў пад радзюжку.

– Не дакучайце, бацька, вельмі ў касцях баліць!
– застагнаў.

– Я не для дакучання пытаю, а толькі каб ведаць, - адказаў Пётра і, амаль просячы, дадаў: - Па-бацькоўску пытаюся ў цябе: ці піў ты ў карчме мёд з Франькай, Якубавай унучкай?

Прыгажуня Будракова стаяла чырвоная, як рак. Яна ведала, што Клеменс чапае бедную і непрыгожую Франьку, і хацела неаднойчы моцна раззлавацца на яго за гэта, але ніколі не магла. У яе натуры не было злосці. Цяпер толькі зноў адвярнулася да акна і гучна высмаркалася. А потым уважліва слухала, што будзе далей.

– Ну, - дапытваў Пётра сына, - піў ці не піў?

– Піў!
– стогнучы, адказаў Клеменс.
– Дык што ж тут такога, што піў?

Пётра роспачна махнуў галавой.

– Ну, - сказаў, - дык ты з тым мёдам і хваробу сваю выпіў. Дзеўка табе ў яго зелля паскуднага насыпала. На смерць, не на жыццё, на пагібель, не на каханне зелле тое ведзьма людзям дае...

Некалькі кабет пляснулі ў далоні. Змучаныя, сплаканыя вочы Петрачыхі ашалела глядзелі на мужа.

– Ведзьма!
– раздаўся ўсеагульны крык.

– Каваліха!
– праз сціснутыя зубы дакончыў Пётра, пасля ўстаў з лавы і пайшоў у камору.

Неўзабаве вярнуўся, несучы тое самае Евангелле, з дапамогай якога некалі Пятруся адгадвала злодзея. Падышоў да хворага сына і, учыніўшы ў паветры старой кнігай знак крыжа над самай яго галавой, паклаў яе на падушку.

Робячы гэта, шаптаў:

– Можа, яшчэ Пан Бог злітуецца з нас няшчасных. Можа, Боская сіла пераможа чартоўскую. Можа, ты, сынку, паправішся і сам гэтай непрыяцельцы людскога роду сваю крыўду адпомсціш! Можа, я яшчэ вясной араць з табой разам пайду; можа, я яшчэ на тваё вяселле глядзець буду...

Крэсліў у паветры над сынам бясконцыя крыжы, прыціскаў да ягонай галавы святую кнігу, і некалькі вялікіх слязін выцекла з ягоных вачэй на схуднелыя пабялелыя шчокі. Клеменс страшна перапалохаўся і расхваляваўся ад бацькавых слоў і пачутай весткі, галава ягоная стала гарэць яшчэ мацней, вочы заіскрыліся пранізлівым бляскам, ён пачаў траціць прытомнасць і страшна стагнаць. Кабеты ўсчалі крык і плач, галасілі, што ўжо канец, што трэба пасылаць па ксяндза, што нават ксяндза хворы не дачакаецца. Лабудзіха запаліла грамніцу і ўціснула яе ў руку хворага; Будракова ўпала перад акном на калені і, моцна галосячы, пачала крычаць:

– Вечны супакой ягонай душачцы дай, Пане!

Пётра, разгубіўшыся, ужо ішоў запрагаць каня, каб ехаць па ксяндза, і, ідучы, увесь дрыжаў ад жальбы і ад злосці, час ад часу кідаючы з-пад сціснутых зубоў страшныя праклёны.

– Каб ёй ногі паламала! Каб яна свету за плачам не бачыла, ведзьма тая праклятая, непрыяцелька Божая, што душу хрысціянскую чартоўскай сіле прадала!

Петрачыха, пабачыўшы ў руках сына запаленую грамніцу, першы раз пранізліва закрычала і тут жа з маланкавай хуткасцю накінула хустку на ўскудлачаную галаву і выбегла з хаты. Бегла вясковай вуліцай, а потым павярнула на вузкую сцежку, што паміж гумнамі і платамі садоў вяла да сядзібы каваля.

Былі гэта ясныя дні бабінага лета. Над зямлёй вісеў блакіт неба, бледны, але такі чысты, што нельга было заўважыць на ім ніводнай самай лёгкай хмурынкі. З пабялелага і быццам зменшанага сонечнага круга незамутнёная плынь сонечнага святла падала на цёмныя палі, пустату якіх не прыцямнялі нават рэдкія купкі дрэў, што ўжо напалову згубілі лісце. Гаі, раскіданыя па ўзгорках, стаялі ў золаце і ў самых разнастайных адценнях пурпуру, а ў паветры, насычаным свежасцю і сухім холадам, было так ціха і чыста, што самае лёгкае дрыжанне не парушала срабрыстага павуціння, якое вісела на галінах дрэў, палявых кустах і бадылях гароду; і ўсё наваколле выглядала, як круглы дыск, запоўнены выпуклымі скульптурамі і накрыты засняй з самага празрыстага крышталю. У ціхім крышталі паветра і лагодным святле сонца, паміж палоскай узаранай зямлі і гародам, поўным засохлага былля, сядзіба каваля ўяўляла карціну глыбокага спакою, што ажыўляўся мігценнем на сонцы шыбаў малых вокнаў. Ціша ляжала на полі і гародзе, за гародам бялела выспа пяску, а за пяском срэбна паблісквала шыбіна ставу. Перапынялі гэтую цішу толькі два водгаласы людской працы: раўнамерныя, моцныя і дужыя ўдары кавальскага молата і таксама раўнамерныя, але значна хутчэйшыя і менш гучныя стукі церліцы, якой труць лён. Гэтыя апошнія, здаецца, былі ва ўнісон першым; а з цяжкіх удараў молата і хуткага стуку церліцы, з дыму, што віўся над комінам хаты, і з полымя, што бліскала з-за расчыненых дзвярэй кузні, са звонкіх дзіцячых галасоў у садзе і гучнага спявання пеўняў, якое іх часам заглушала, - у лагодную гармонію і ціхі супакой навакольнай прыроды ўваходзіў лад чыстага, здаровага, працавітага жыцця.

Міхал папраўляў у кузні плугі, пашкоджаныя восеньскім ворывам, Аксеня, седзячы на ссохлай траве пад залацістай яблыняй у садзе, грэла ў апошнім сонечным святле свае старыя косці, а каля яе малы Стасюк, на радасць дзвюм меншым дзяўчынкам, дзьмуў у драўляную свісцёлку, з якой выляталі гучныя і прарэзлівыя гукі. У самой хаце, прыцемненай нізкай столлю, квяцістымі фіранкамі на вокнах і некалькімі вазонамі з геранню, міртам і мускатнікам, апрача немаўляці, што спала ў калысцы, нікога не было. На зямлі, лавах і сталах, нават на трох парадных крэслах разлегліся цёмныя снапы вымачанага і высушанага лёну, адзін жа кут вялікіх сяней запаўнялі белыя галовы капусты. Нездарма тыя апошнія дні добрага надвор'я і сонца маюць назву бабінага лета. Якраз тады на вясковую працаўніцу спадаюць самыя розныя работы. Сёння на досвітку Пятруся ссякала капусту і зносіла яе ў дом, а зараз, паставіўшы пад сцяной хаты доўгую і плоскую прыладу, укладала ў яе лён і, удараючы дошкай, з прыбітым да яе ўзгалоўем, агаляла мяккія валокны расліны з іхняй сухой і цвёрдай павалокі. У трошкі падаткнутай спадніцы і тоўстай кашулі, босая, у акруглым каптуры з чырвонай бавоўны, з-пад якога выбіваліся на лоб і шыю цёмныя і густыя валасы, усё хутчэй і хутчэй біла дошкай церліцы, і сухая кастрыца ўзвівалася ў паветра, асыпала адзенне і акружала яе ўсю залацістым на сонцы пылам. Праца была цяжкая, працаўніца душылася сухім пылам, дыхала хутка і шумна, вялікія кроплі поту з'явіліся на яе лбе і шчоках, адна рука ў некалькіх месцах крывянілася. Аднак ні на хвілю не прыпыняла сваёй працы і была так захоплена ёю, што не пачула ані як адчынілася брамка на малым панадворку, ані паспешлівых крокаў кабеты, што набліжалася да яе, і толькі тады ўзняла галаву, калі за некалькі крокаў пачула ахрыплы ад плачу і гневу жаночы голас:

– Хай чорт памагае! Каб жа ты з гэтага лёну сабе і сваім дзецям кашулі на смерць саткала!

Узняла галаву, і вочы яе спаткаліся з гарачымі вачыма Агаты. Выпрасталася, і рукі яе апалі ўздоўж цела. Словы Петрачыхі, відаць, перапалохалі яе. Ужо ўчора да яе прыбягала Франька з весткай пра хваробу Клеменса. Раней ужо даўно б да сваіх старых гаспадароў пабегла, каб даведацца, што там чуваць, суцешыць, можа, дапамагчы, але ведала, што дрэнна там пра яе гавораць і што яе адведзін зусім не жадаюць; Петрачыха прыйшла сама і пачала з праклёнаў. Нязвыклая да лаянкі і крыкаў, спакутаваная ў адчаі маці са зжоўклым і нібы здрабнелым тварам стаяла і зараз у сваіх нізкіх чаравіках і вялікай хустцы на галаве, не кідаючыся, як бы рабілі іншыя, а амаль без руху, толькі глядзела на яе сярдзітым паглядам. Гэта нерухомасць, гэты сярдзіты позірк і праклёны так уразілі Пятрусю, што яна ажно войкнула і, быццам ад здані, адскочыла на некалькі крокаў.

– Што вы хочаце, цётка?
– выціснула з сябе.

Петрачыха хітала галавой і па некалькі разоў, быццам ёй не хапала дыхання для слоў, паўтарала:

– Ой ты! Ой ты! Ой ты! Ой ты, нягодная!
– І нарэшце выбухнула: - Гэта ж ты праз столькі гадоў хлеб наш ела, гэта ж мы цябе, як добрую, столькі гадоў любілі і галубілі... За што ж ты нам зараз сына атруціла?.. Га?

Пятруся пляснула рукамі.

– Я вам сына атруціла? Я?

Агата ступіла наперад і наблізілася да яе так, што падзяляла іх толькі вузкая церліца. Выцягнула шыю і ўпілася ў твар маладой жанчыны ядавітым позіркам. З працяжным сыкам з яе вуснаў выляталі словы.