Син биир к??тэр эбиппин…
Шрифт:
Дьэ тымныы б буолта!
Бу лгэр тымныыга сирэйиттэн-хараыттан уу ыгыллан тахсыар диэри ыга томут биир хамначчыт уол уун баайы хотонноох, икки сирэйдээх оохтоох суоруу балааа киирэн иттэ турар этэ. Ол турдаына: «Нохоо, тахсан аты клй эрэ!» – диэтэ тойоно Бтр оонньор.
– Сп. Ол ханна байаын? – диэн, холумтаа атаын тос-тос тэбиэлии-тэбиэлии, тоон блстбт тылынан уол ыйытта.
– Нохоо, аны эн эрэпкиэм буолаын ыга ктээри, мин ханна барарбын силиэстийэлээти дуо?! Бэйи, аргыый хабарабар тс! Ол эрээри, баар, хотон куттуоххут дааны суоа! – диэн оонньор суон кмэйинэн суоуран кэбистэ. Уол, куттаммыт курдук, тлгн, бэргээтин холумтантан ылан, купчурус гынан хаалла.
– Дьэ р крбт оолор тыыннара тахсар дуу, суох дуу? Ама кинилэр бэйэлээхтэри туох «кыайар» ! Сыакаардар!.. Аны бииги уочараппыт ама кэлбэтэх ? Дьэ атаспын Ньохчоо уолун кытта кэпсэтэр кнм ннэ дуу, суох дуу? Мин рдбэр чохчойоро, боротокуолунан куттуура эрэ бэрт этэ. Араас баайбын: саынньахтары, хааахтары – тутан ылаттыыра. Дьэ билигин хайабыт рдк буолар? Бтр оонньор дуу, имииит Ньохчоо уола кини дуу?! – дии-дии, клэн кгр-кгр, Бтр оонньор урут сискэ хоротон турбут улаан атынан бырааба диэки сынаран истэ.
Киэ Чркх дэриэбинэ хотун томторугар киирэн кэллэ. Таара дьиэтин кириэин крн баран, боччум баайытык кириэстэннэ. Былыргы бырааба олбуорун уа ааныгар р былаах анньыллан турарын крн баран эмиэ кириэстэннэ. Тоо кириэстэммитин бэйэтэ да билбэтэ. Дьэ с хонук иигэр бу дойдуга кии-с ксээбит. Иннэ-кэннэ кэрбэммит курдук мултуллубут, боччоруспут тоус трдгэстээх, таба саынньахтаах дьон, бииргэм «быраат, быраат!» дии-дии, ллэрэнэс буолтар. Олбуор ойооугар араас мас дааны, кмс дааны ыыырдаах аттар, муус кыааан буолан, чохчоон тураллар. Урукку волревком чарапчытын рдгэр хайыы-йээ былыргы бырааба рлн, ааар кыната тоуннар дааны, анньан кээстэр. Уа диэки муннукка биир миэ атыыры биир тойоо биир кии бэлэхтээн эрэр быыылаах, дьон б блхсбт.
Били бииги оонньорбут кэлэн, сыаратыттан тэн, трдн кутуйах кэрбээбит сабыс-саа кыл кнтнэн атын сэргээ туомтуу тардан баайан кэбистэ.
Дьиээ киирэн: «Ыстаап тойоно баар дуо?» – диэтэ.
– Баар. Аас! – диэн буолла.
Оонньор саалаа киирдэ.
– Куола, дорообо!
– Дорообо, кырдьаас! Кэпсээ, олор.
Итинтэн ааннаан, саас-сааынан гэргии-сэтэрии, икки «кннэрэ тахсан эрэр» баайдаах «хамандыыр» кэпсэппэхтээтилэр. Онтон Бтр оонньор кистиир быыынан эттэ:
– Дьэ, Куолаа, мин эйиэхэ этэр тыллаахпын. Бу бииги нэилиэккэ эрэпкиэм буола сылдьыбыт, уруккута мин хамначчытым, адьас дьинээх баамыык санаалаах кии баар. Ол кини билигин дьиэтигэр кирийэн олорор. Дьинээх кумуньуус кии диэн кини буолар. Оттон мин тбн ргээмэхтээбит барахсан – куоласпын да быспыта, биир хонукка сибииккээ да олорпута. Тугу барытын баай диэн ааардас миэхэ тэрэрэ, араас сарыы мэрэбэдэйдэри, били чуоур кур оуспун йдр эбитэ буолуо, ол тириитинэн бэртээхэй диэн хааах оостубуттары барытын ылбыта уонна сс эмээхсиннэри боротокуоллаан турар. Дьэ онон, холобур, мин билигин бырааппын туппучча, бочуоттаах кии быыытынан, бу киини крдргт чгэй буолуо этэ, холобур, кутталлаах, баамыык кии буолуо диэн этэбин. Санаатахха дааны, куааннык крллэригэр ааттаах Уот Субуруускай срэин ытарата буолуо дуо? Онон, мчч харбата илигинэ, далай иигэр баар эрдэинэ, рйэн, холобур, бэйэни биллэрдэр сп буолуо этэ, – диэн баран, сн клнн соттон кэбистэ. Уонна, бэйи, син чгэйдик этэн тааардым ээ дии санаан баран эптэ:
– Чэ ити курдук, онон, тойонноотор тойонум, оолоотор оом, бэйэин кытта билсибэтэим иин, ол боротокуоллана эиннии сылдьыбыт убайы ннээх-ыыырдаах т тылын сиргэ-буорга хаалларбатаргын чгэй буолуо этэ, – диэн баран курун млттннэ.
«Хамандыыр»: «Кр, бу оонньор эрэйдээи», – диэх курдук, ымах гынна уонна хаана ыараан, сирэйэ мырбас гынан баран:
– Ким диэти? – диэн лаппа ыйытта.
Бтр оонньор эмиэ кии истибэт гына кулгааар эттэ. Уонна ити лксй оо дьиэлэри-уоттары бэркэ билэр, кинини эмиэ боротокуоллаабыта диэтэ.
«Хамандыыр», оонньор этэрин истэн кэбиэн баран, киэбирэ таарыйа бэстилиэтин таааран сото-сото, сымыйатыгар кэллэинэ, ытырыык ыт курдук, сирэйин бырдьыыннары тутта-тутта, дьэ кинилэр кыайан-хотон эрэллэрин, Дьокуускайы ылаллара чугааабытын, сэп-сэбиргэл ксн, бууска кэлэрин, дьоппуон кмлрн, оумуойа кырдьыгы аыс гыммыт сэттэтэ сымыйаа булаан, кырдьык-хордьук кэпсээн барда. Кэлин тиээр тиийэн оонньортон сиэртибэ крдт.
Бтр оонньор барытын рэ-кт ииттэ. Оттон сиэртибээ тиийэн баран, уларыйан курус гына тстэ. Онтон курун чиэтэ-чиэтэ эттэ:
– Дьэ билигин бу баамыыктар сиэннэр табыгастаах тугум да суох. Ол эрээри, бхсннэххэ, син сээкэй тахсар оонньоробун. Хайа уонна мин тылбын эиги ылыннаххытына, мин дааны толкуйданан крм буоллаа дии, – диэтэ, клэн кгр-кгр.
Оонньор санаатын ситэн, дьиэтигэр баран иэн, биир чокучах алаас рдгэр турар быыкаайык балааны крн баран сиргэ силлээтэ.
– Тууй-сиэ! Бу ыт, бука, мэйиим быааа баар эбээт! Кр, бу Доропуун ткн уонна Кириээни эмиэ кэпсиэх буолан бараммын умнан быа сытыйан иэбин дии! Тннм дуу, хайа дэний?.. Ээ чэ, атым да илистиии, кэнники дьыала быыытынан оорторон, суруйтаран киллэриэм, – диэн баран, айаннатан кпстэ турда…
Киээтигэр кыыы кылгас кн эрдэ киирдэ. Сыыйа-баайа им стэн, боруоран барда. Кнс крдхх р оргуйар туман рэн, хараа былыт курдук сабардаан, хаайдарбын-кйдэрбин диэххэ айылаах, ыаыра тэн кэллэ.
Кыараас алаас рдгэр, тыа быыыгар, кутуйах илдьи тыыппыт эргэ нэгин курдук быыкаайык тулаайах балаантан сэдэх соустук кыым тахса турар этэ.
Ким эрэ бурдук тардар быыылаах – таас тыаа кыыкырдыыр уонна им-дьим, атын саа-иэ биллибэт. Онтон дьиэ иин йн крдхх, биир бэрт ырыган, ииирэ эрэ крэниир, кхсгэр трт сиринэн тн чэрдээх кии, ырбаахытын устан баран, суол аанын чанчыгар бурдук тардан аала турар. Сирэйиттэн-хараыттан крдхх, санаараабытыгар сп кии эбит, тааын да тыаа, кини бэйэтин санаатыныы, аргыый аай аалар.
Бу балаан иигэр таас тыаыттан ураты кии кулгааа-хараа инэрэ атын туох да баара биллибэт. Таас эрэ тыаа, аргыый лоугураан, чочугураан кэлэ-кэлэ, эмиэ аргыый аалан, кыыкырдаан барар.
Арай имик-самык умайа турар уот сырдаан ылбытыгар кыайан крдхх, оох чанчыгар биир аыс-сэттэ саастаах, чачархай баттахтаах оо мас ат оорон оччоо олороро уонна биир чороччу улаатан эрэр кыыс оо, стээх-тртээх уолчааны ктн баран, атаын холумтаа ууран, хоруонан тымтыкка суруйа олороро. Оото уута кэлбит быыылааа: дьааыйан оонуу-оонуу, туой субу-субу уокка турар кс диэки кылап гына крр этэ. Ийэлэрэ хаас ороо ыарыта сытара. тр буола-буола дири ынчыга ииллэрэ.
Дьэ уонна им-дьим, борук-сорук.
Арай таас эрэ тыаа аргыый аалан кыыкырдыыр, арай Охоноон эрэ санааргыыр этэ. Кини ревком буола сылдьыбыта, онтон сибиэркиирэ эбитэ дуу, эбэтэр дьахтара ыалдьан буолта эбитэ дуу, биитэр баттыгас эмиэ эргийэн, эмиэ хамначчыт буолан, кии аатын ылбакка, сптх лбгэ скпэккэ, баайдар атахтарыгар э, сааым тухары оолордуун, ойохтуун муу-сору кррбт кэллээ диэн санааргыыра дуу? Дьэ тоо эрэ кини санаатын ыар былыт баттаабытын курдук этэ. Ревком буола сылдьыбытыттан куттана саныыр этэ да, мин туох дааны куааны оорботоум, норуот иннигэр сылдьыбытым, тугу тыыталлар диэн бэйэтэ бэйэтин саататара. Ол икки ардыгар, саалаах-саадахтаах бандьыыттары санаатаына, этэ атый-атый гынара. Кини ол аймахтар бардамнарын, буруйа да суох кии хаанын тооллорун кэрэйбэттэрин билэрэ. «Табаарыстарбар крр кыаым суох буолта абатын!» – диэн кини хараастан турбута.
Таас тыаа дкс улам бытааран барбыта. Бу икки ардыгар йгэр туох эрэ сырдык клм гына тсптэ. «Оттон билигин крээтэхпинэ? Хайыар кэтэн баран, сис устун тус араа, Дьокуускай диэки, тэ турдахпына, дьоммор, кыылларга? – диэн, хараа уоттанан, сирэйэ сырдаан кэллэ. Онтон балаанын иигэр турарын йдн кэлэн баран: – Оттон оолорум, ойоум эрэйдээхтэр…» – диэн, эмиэ тбтн санньыччы туттан, тааын эмиэ аргыый тардан барда.
Сотору таас тыаа уурайда.
Били имик-самык умайа турар уот, клбт курдук, чачыгырыы тстэ. Харахпар сыыс киирдэ диэххэ айылаах, ыыырынньык чмэчи остуол рдгэр чипчилинээн кэллэ. Онуоха крдхх, киэээ аылыктарын ааары олорбуттар. Оолор рлэрэ, клслэрэ диэн срдэммит. Били кыра, стээх Тгрк диэн уолчаан: «Ааа, кй эйэ, бу миэхэ сыа баай», – дии-дии, быыкаайык сыаны клэ-клэ, баын кыначчы туттан баран, кчктээтэ. Онуоха Охоноон: «Чыычаахпын да, ити дьннээххэ рээхтээин», – диэт, тбтттэн сыллаан ылла. Бу курдук аыы олордохторуна, таырдьа эмискэ ыт рэн тоо барда. Охоноон, бачча киээ туох кэллээй диэн, этэ «дьар» гына тстэ.