Син биир к??тэр эбиппин…
Шрифт:
Хаампый оонньор маннык сордоох сэбинэн лэлээн, р-хара клнн йэтин тухары г тохпута…
1927
Куоттарбыттар
Дьиэ таа хабыс-хараа. Салгын бтнн сып-сыыгынас ыыс-будулан туман. Тыа, толоон олорчу то хаарынан саба кмллэн сыталлар.
Балаан иэ, холлоосторо клгрэн, муннуктара харааран, суол аана чэирэн, тл-бит курдук буолан, ыараан, ынчыктыы сытарга дылы. Кини ынчыктыыра, р ууутуура лэс устун ииирэн тахсан, тыал буолан улуйар курдук.
Оох уота, утуйан эрэрдии, хараын быа симмэхтии-симмэхтии, имик-самык умайар. тр буола-буола клм гынан сырдаан ылар, оччоо, крбт буолбут кии ытаан хараыттан уу-хаар баспытын курдук, муус тннк ооноон ааар.
Сыбах ооххо саннын йн, ырбаахыта суох, атах сыгынньах, торбос ыстааннаах оо тымтыгы туппутунан утуктуу олорор. Сэрбэйбит баттаын уот млтх соустук сырдатар, тбтн клгэ биир эркиэ тэн харааран турар.
Модьоо иннигэр ийэтэ эмээхсин кини этэрбэин тигэн кыастаар. Ийэ сотору-сотору туой э тыынар уонна уолун срдээх уйан баайытык крн кэээр. Кхсн иигэр санаата баппат, туой куаан санаалар, хараа былыт курдук, сабардаан кэлэ тураллар.
Трт нэдиэлэ буолла куоракка рэнэ сылдьар басты оото Ороустубаа хайаан да тахсыам диэн сурук ыыппыта. Онтон бэттэх туох да сураы, арай куоракка дьа баар диэнтэн атыны, истэ илик.
Тоо эрэ тн аанньа утуйбат, куааннык тр, срээ мхср буолла.
«Оом сыыа, кннээтэр кнм, ыйдаатар ыйым, чыычааым, срэим хайдах буоллаай? Огдоомо хаалтым уонча сыл буолла, ол тухары тннэри-кннэри, сайыннары-кыыннары кэтээрим-манаарым кини этэ. Ол кмм, кэлиэх буолан баран, тоо бу кэлбэтэ… Т да сордоннорбун, эрэйдэннэрбин, кинибин санаатахпына, бхсйэрим, срэим-быарым рэрэ, ытыы олорон уоскуйарым: кини сынньатыа, сынньаныам диирим… Бу оом кии буолара ыраах. Эрэйдээим сыыа туой эмиэ убайын кэтээр ээ».
– Тоойуом, тугу утуктаан мунана олороун? Утуйуоххун.
– Ийээ, убайбын кэтээбин, хартыыналаах кумааы, кэмпиэт аалыах буолта.
Ийэтэ эрэйдээх хараын уута тигэ олорор этэрбэигэр «топ» гына таммалыыр…
– Ийээ, тоо ытыыгын? Оччоо мин эмиэ ытыам… – уонна кууа тэн, уол оргууй ийэтин уоран кхсттэн сыллыыр.
Ийэтэ хараын сотто-сотто:
– Чыычааым, чэ мин ытыам суоа, баран утуй. Убайы сотору кэлиэ, аргыс табыллыбатаа буолуо, кэиитин хартыына, нуучча аа аалыа, чэ баран утуй.
Оо эрэйдээх дойур-дайыр тирии тааыгар сууланан утуйан буккуруур.
Тн ууна срдээх, кэтэстэр бараммат. Уот сс имик-самык буолан иэр. Эмээхсин, тр-тр э тыына-тыына, биир кэм тигэр. Арай лэин тыаа, кини санаатыгар, оотун рэ кэлэн ытаан-сооон эрэрин курдук улуйар. Онтон, куаан санаатын аралдьытаары, сайыы сылаас кн санаатарбын диэн, хараын быа симэн, сирэйин саба туттан уотун иннигэр бк тэн олорор. Ол олордоуна эмискэ арай ааны кии тосуйан тобугуратар. Эмээхсин соотохто санаата ыраастыйа, хараа сырдыы, срээ ти-ти тэбиэлии тэр. «Оом сыыа дьэ кэллэ!» – диэбитинэн, ааны аа охсон биэрэр.
Уол: «Убайым!» – дии тэр, ойон турар.
Аан тыаа кыыкыр гына тэр, туман, сырсан эрэр курдук, ркс гынар. Дарайбыт сарыннаах, ллбт саынньахтаах эр кии даадайан киирэн кэлэр. Этэрбэин тыаа кыычыр-кыычыр гынар, бэргээтин, тлгн кырыатын тэбиир уонна: «Тоо тымныытай, тыалай, доор!» – диэн чып-чыха атын кии саата, уаат иигэр саарар курдук, ликиниир.
Уол ийэтиниин тугу саарыахтарын булбакка, соуйбут курдук, тураллар уонна туой аан диэки крбхтллэр, тыас ииллииллэр. Суох, туох да тыааабат, ким да киирбэт, арай туртаччы кырыарбыт аан дьыл оуунуу аылаан эппэйэр.
– Дьэ, эмээхсиэн, чгэйинэн кэлбэтим, куаан сураы ааллым…
– Хайа оом?.. – диэн баран, эмээхсин хараын уута субурус гына тэр.
– Оо… дьаа… барбыт , – диэн киириэхсит, иин ииттэн саарбыт курдук, ликиниир.
Эмээхсин, срээ быаынан аспыт курдук мл гынан баран, хаыытыы тстэ. Уол кууан туран, к сэбирдэх курдук ибигирии-ибигирии, кытта ытаата.
Ийэлээх ооо бу трт тыл туохтан да кстээх буолла: аан дойду бтнн лбдс гынарга дылы гынна, эти охсубутун курдук туймаарта, дйттэ, салалас, байааттанас оордо…
– Оо дьэ, бостуой дааны тылбын кыаммакка эмискэ эттим ээ, – диэн Ыкынаачай кэмсиннэ уонна тбтн имэриннэ, кини дааны уйадыйда.
– Чэ хайдах гыныаххыный, ооруу оннук буоллаа дии, мунаах эмээхсиэн, кытаат, тулуй! Мин быстыан эрэ иннинэ крсбтм. Миигин крн баран, срдээхтик рбтэ уонна нэиилэ: «Бырааппын рэттэрдэр, – диэхтээбитэ, онтон: Ийэм эрэйдээх», – диэн баран, ытаан баарта, кыайан саарбатаа. Кумааытын сыыа бу баар, – остуолга аыйах аай кэлгиллибит то кумааыны уурда. – Чэ кытаат, тулуй! – аан тыаа кыыкыр гына тстэ, Ыкынаачай таыста.
Эмээхсин эрэйдээх оотун то кумааытын рдгэр саба тэн срээр сыыары тутта уонна, хараын уута субуруйа-субуруйа, сымыаын быа ытыран, саата суох бт олордо.
Балаан букатын хараарда, уот ст. Арай лэскэ тыал эрэ улуйда. Дьиээ эмээхсин энэлийдэ уонна уол модьоотун иннигэр, тугу эрэ кытаанаы толкуйдуурдуу, кимтэн эрэ тугу эрэ иэстэиэн баарардыы, ооун симик уотун тобулу одуулуу олордо…
Хабырыыс
Куйаас баайы кн этэ. Халлаан биир кэм сууйбут курдук ып-ыраас, биир да былыта суох. Кн уотуттан кэхтэ баран эрэр, хаан эрэ сирэм кх чыычаах уйата от кууран-хатан, аны кэлэн крм дуо диэбиттии, санаараабыт, дьдьэйбит курдук, ккээрэн сытар. Тыа, тугу эрэ ииллээбиттии дуу, одуулаабыттыы дуу, хам-бааччы турар.
Ханнык эрэ кубарыйбыт эргэ хортуустаах, саа сиидэс ырбаахылаах, алтан бирээскэлээх саары этэрбэи сала соустук кэппит, ууоунан рдк саас ортолоох кии былыргыта ааттаах, аны тэйэ быыытыйбыт, сиппиллибит улаан аты миинэн хаамтаран кирдиэхтэтэн истэ. Кини тириппит-хоруппут, дэйбииринэн р буола-буола сапсынан ылар уонна, сс утуктаан тохох гынан ыла-ыла, уутун ргтээри гыммыттыы, ол-бу диэки крн ылаарыныыр. Ата аат эрэ харата хааман, тбтн танары туттан синэрдэтэлээн иэр. Кинилэр уа ттлэригэр, суолтан чугас, с мас кр саа рдк ньэчимиэн бурдук нэн араастыйан турар. Бу бурдук, эттэн крдхх, биир кэм алтантан куппут курдук, млбйр.
Барыта тгрчч им-ньим, барбах ат эрэ туйаа хаппыт суолга бытаан соустук лабыргыыр уонна туох барыта куйаастан буан саспыкка дылы…
Эмискэ арай дьахтар саата: «Хабырыыс!» – диэн аргыый киини ыырда.
Кии «дьик» гына тстэ уонна «ээ, трт утуктуу иликпин» диэх курдук, муунан крн, эргиллэ хайыспыта – ойооугар, бурдук быыыгар, кубаай сирэйдээх, ырбаахытын былаатынан брдн курдаммыт дьахтар, буруйдаах киилии тбтн ткчч туттан баран, сиэрпэтин биитин крбхт турар эбит.
– Ээ, клн эбиккин дуу? Бу манна тоо кэлэн тураын? – диэн били аттаах кии ыйытта.